Tuinmagazine 2016 - Ontdek het hier of vraag je exemplaar in je dichtstbijzijnde Brico-winkel!
Sluiten

De wondere waterwereld

Kinderen en vijvers

Een vijver aanleggen is een vrij eenvoudig project, zeker wanneer het gaat om een natuurlijke of natuurlijk ogende waterplas. Er gebeurt van alles in een vijver : vissen en amfibieën die u laten binnen kijken in hun thuis, interessante planten en uitzonderlijke insecten. Uren kunt u met uw kinderen of kleinkinderen staren in het koele nat.

Als oudere volwassenen keren we terug naar jeugdherinneringen. De natuur was toen minder vervuild en we gingen op tocht langs de boorden van plassen en meren. Een groot deel van onze vakanties spendeerden we vaak aan de waterkant. Het leven zoals dat van de Witte van Zichem (een schelmenroman (1920) van Ernest Claes), die de idyllische vrijheid had in het nog heldere water te kunnen duiken. Tegenwoordig is dat lang niet overal meer mogelijk. Het kan of mag vaak niet meer… Maar er zijn alternatieven en wel zeer interessante : zorgen dat onze tuin rijk wordt aan water, aan waterleven. Het kan bijvoorbeeld met een zwemvijver, maar dat hoeft niet. Veel bescheidener kan ook. Uw tuinleefruimte kan zo ingericht worden dat zij heel wat wild leven aantrekt, planten en dieren. Kinderen zijn altijd heel erg geïnteresseerd in de aanleg van een waterpartij. Samen met hen kunt u schitterende momenten beleven. Laat ze meedoen met alle stappen: plannen, realiseren, bevolken en nadien observeren. Zo leren zij van ons en wij van hen. Samen met kinderen kunt u de natuur herontdekken en ook beter leren begrijpen.

Een vijvertje is een uitzonderlijk hulpmiddel wanneer u van alles over de natuur wilt uitleggen aan uw (klein)kinderen. Samen een waterplas aanleggen is een onvergetelijke gebeurtenis. In de nabijheid van het water is het gemakkelijk te spreken over al die intrigerende levensprocessen: voortplanting, insecten, amfibieën, vissen,… Dit is geen televisie, dit is echt. Scholen en lesgevers hebben het al lang begrepen. Dankzij de levende wereld is het gemakkelijker om te leren rekenen, lezen, graven,… Dat is logisch, want het is echt fascinerend. Een waterjuffer die een hart vormt met haar partner kan niet anders dan de kinderen boeien.

Een plan tekenen

U hoeft geen tekenaar of architect te zijn om een plannetje te maken. Een schets is al voldoende. De kinderen zullen graag meehelpen en hun eigen creativiteit laten gebruiken. Neem een blad papier en teken het bewuste stuk van uw tuin op schaal (bijvoorbeeld 2 cm = 1 meter). Zet de onverplaatsbare elementen zoals bomen, hagen, gebouwen ook op de schets. Teken vervolgens op een ander papier, maar op dezelfde schaal, allerlei vijvervormen en knip ze uit. Verschuif ze op het plan. Meet alles na en probeer u een idee te vormen van de inhoud, de plaats die sommige planten zullen innemen, het wateroppervlak dat vrij moet blijven enz.

De eerste spadesteek

Enkele weken voor u aan het eigenlijke graafwerk begint, legt u met een koord of, handiger nog met een tuinslang, in het gazon de contouren van de toekomstige folievijver. Zo kunt u eventueel uw plannen nog bijsturen, bijv. als u merkt dat u nog te vaak over de contouren loopt en de vijver dus een obstakel blijkt te zijn. Nu kunt u de graszoden beginnen af te steken. Leg ze apart om later eventueel te gebruiken voor het herstellen van beschadigde plekken in het gazon. Bewaar ze op een beschaduwde plaats, maar niet op het gazon want anders gaat het gras eronder dood.

Vijvers uitgraven in een getrapte vorm, en dus met verschillende niveaus is aan te raden. Zulke vijvervormen zijn stabiel en hebben verschillende dieptezones. Dat is goed voor het evenwicht van het milieu én tegelijkertijd gemakkelijk voor ons. Vijvers met horizontale niveaus zijn immers gemakkelijk toegankelijk en bovendien mooi te beplanten met allerlei interessante planten. Zorg ervoor dat de diepste zone minstens 80 cm diep is wanneer u een vijver wilt hebben waar het dierenleven ook in de winter kan overleven. De middeldiepe zone kunt u het beste tussen 50 en 60 cm diep maken. De ondiepe oevers krijgen meestal een diepte tussen 15 en 40 cm. Wij raden aan de bovenste trap niet perfect horizontaal te maken maar hem iets (een paar cm) naar buiten te laten afhellen. Dat is veiliger en zo krijgt u op die plaatsen een laagje bezinksel dat de folie aan het zicht onttrekt. Dat is een esthetisch voordeel.

De uitgegraven grond

Wie een grotere waterpartij aanlegt, zal iets moeten doen met de uitgegraven grond. De bovenste laag tuinaarde is voedselrijk en kan gebruikt worden om bijvoorbeeld borders op te hogen. Gebruik de bovenste laag tuinaarde nooit in de vijver, want er zit veel te veel voeding in. Wat wel kan gebruikt worden voor de vijverplanten is klei of leem. Als deze in de ondergrond voorkomt, houd er dan een deel apart. Met de grond kunt u een deel van de tuin, bijvoorbeeld naast of achter de vijver ophogen. Zo kunt u er een beekloopje met watervallen aanleggen.

Dat kan heel mooi zijn, indien goed ingepast in de tuinomgeving. Een beekje trekt veel zangvogeltjes aan. Bij een hellende tuin kan de uitgegraven grond gebruikt worden om de lage zijde op te hogen. Een vijver moet immers altijd waterpas liggen. Zorg er in dit geval voor dat de grond goed stabiel gelegd wordt en stevig aangestampt wordt, want een redelijke vijver oefent door het gewicht van de watermassa veel druk uit.

Een horizontale rand

Met de zogenaamde Ecolatten, vervaardigd uit gerecycleerde plastic, kunt u een perfect horizontale vijverrand maken. Voor rechtlijnige vijvers zijn ze er in de vorm van latten van 3 meter lengte. Voor gebogen vijvervormen zijn ze verkrijgbaar op rol (25 m) en dus gemakkelijk te transporteren in de koffer van de auto. U slaat langs de vijverrand iedere 50 cm een paaltje verticaal in de grond. Kies daarvoor paaltjes met een dikte van 4 x 4 cm en een lengte die voldoende is voor van de stabiliteit van de grond en de uitgraving. De meest gebruikte paaltjes zijn die van 60 en 80 cm lengte.

Gebruik daar liefst hardhout (azobé) of gerecycleerde plastic (Ecopic) paaltjes voor. Deze laatste zijn wat duurder maar hebben als voordeel dat ze gemakkelijker uit te lijnen zijn. De paaltjes worden verticaal de grond in geslagen. Hierop bevestigt u de horizontale lat met behulp van roestvrij stalen schroeven (twee per paaltje). Een waterpasdarm ( een transparante, dunne waterslang die gevuld is met water en waarmee u over grotere afstanden waterpas kunt meten) is een handig en goedkoop hulpmiddel om de lat perfect waterpas te plaatsen. Het is het beste als de horizontale lat iets (ongeveer 5 cm) boven de in de grond geheide paaltjes uitsteekt. Dan zijn de paaltjes achteraf niet meer zichtbaar.

Dicht bij het water

Vlakke bruggen en vlonders kunnen gebruikt worden om te zonnen en te luieren, maar ook om samen met de kinderen het waterleven te observeren, dicht bij het water. Ze vormen ook een prachtige randafwerking naast de vijver. Het zijn ideale uitvalsplaatsen om het waterleven van dichtbij te bekijken. De terrasplanken laat u wat boven het water uitsteken. Een oversteek van 20 cm of meer is gemakkelijk te realiseren. De folie is dan onzichtbaar en het terras lijkt dan wel te zweven. Wanneer u niet ziet hoe ver de vijver eronder doorloopt, lijkt hij veel groter dan hij is. De balkconstructie moet wel stevig genoeg zijn. U kunt de folie over de steunbalk aanbrengen waarop het terras komt te liggen. Vervolgens schroeft u de terrasplanken iets verdiept vast aan de balken waardoor de folie vast komt te zitten. Een ander mogelijkheid is een andere plank, vastgemaakt op kleine paaltjes, onder de oversteek aan te brengen en daar de folie aan te bevestigen.

Een echte speelvijver

U kunt ook kiezen voor een echte speelvijver voor de kinderen. Een zeer ondiep aangelegde vijver in stevige rubberfolie geeft u een extra binnenbekleding van (witte) anti-worteldoek. Daarop komt dan een dikke laag wit zand of kiezel en de waterplas wordt vervolgens voor een groot deel beplant met grasachtige gewassen. Op de diepste punten is het water slechts een twintigtal centimeter diep en vormt het geen gevaar.

U waant zich hier echt op het eiland van Robinson Crusoe. Een verrukkelijk avonturenpark kan het worden door toevoegen van een paar rudimentaire houten constructies in de vorm van een boot bijvoorbeeld. Misschien kunt u ergens een afgedankt scheepswrak op de kop tikken. Via boomstammen en planken kunnen de speelse bewoners naar het vaste land. Een oud wiel van een kruiwagen kan worden omgebouwd en dienst doen als waterscheprad. Houten goten leiden het water naar een beekje. Heel mooi afgewerkt hoeft het trouwens niet te zijn. Een paar planken doen al vlug aan een scheepswrak denken. Her en der liggen afgeronde keien die uitnodigen om er op te balanceren. Het is een ware inspiratiebron, goed voor uren onvervalst speelplezier. Touwen, loopbruggen en loopstammen maken het geheel af. Nee, fragiele bloemen staan er niet, maar wel robuuste planten als prachtriet (Miscanthus sinensis) en grassen.

Experimenteer met een zuurstofplant - leuk voor kinderen!

In de vakantie heeft u misschien wat meer tijd om te genieten van de wondere wereld van de natuur. Met een bloeiende stengel aarvederkruid (Myriophyllum spicatum) kunt u interessante proeven doen in de tuin, op het terras, zelfs in de badkamer. De volgende proef is erg eenvoudig en tegelijkertijd zeer interessant. Leg een bosje aarvederkruid in een schaal met water en verzwaar de stengels onderaan door er een steen op te leggen. De bloeiaren steken weldra verticaal uit het water zoals dat het geval is in de natuur.

Aarvederkruid slaagt erin zijn stengeluiteinden vlak bij het wateroppervlak te houden en vervolgens alleen de bloeiaar boven water te heffen en niet de bladeren. Deze laatste zouden vlug uitdrogen in contact met de lucht. De buigingshoek van de stengel moet dus exact kloppen. Deze stengel draait zich tot de hoek perfect is. Ondertussen zorgen de ondergedoken bladeren voor het in balans houden. Als om de een of andere reden de bloeiende stengel verplaatst wordt naar een andere positie, zal het weer hetzelfde deel van de stengel zijn dat gaat zorgen voor compensatie, zodat de bloeiaar weer recht de lucht in zal drijven. Men zegt dat deze plant geotrofisch is en dat hij zich oriënteert op de zwaartekracht. Hij is pas in evenwicht wanneer de bloeistengel verticaal boven het water staat. De positie van de rest van de stengel is van geen enkel belang, enig vereiste is dat hij dicht bij het wateroppervlak moet zijn. Het is de ontwikkeling van de bloeistengel die de oriëntatie in gang zet. Interessant is dat het niet de bloeistengel is die zich draait, maar het deel van de stengel tussen de twee laatste bladkransen.

Met behulp van een vergrootglas kunt u samen met de kinderen de kleine bloemen mooi bestuderen. De mannelijke, bijna opengaande bloemetjes zijn hevig rood. De kroonblaadjes zijn nog samengevouwen. De bloemetjes gaan vervolgens open, maar niet op de gebruikelijke manier. Ze vouwen zich niet stervormig naar buiten, zoals dat het geval is bij bijvoorbeeld appelbloesem en roos. Nee, bij aarvederkruid laten de kroonblaadjes los aan hun basis en blijven ze bovenaan samen. Zo vormen ze een soort paraplu die naar boven geduwd wordt door de groeiende meeldraden onder de helmknoppen. Dit schouwspel duurt een halve dag. Dan groeien de meeldraden uit elkaar en de kroonblaadjes komen los nog voor het pollen (stuifmeelkorrels) volledig rijp is. De bloem, voorheen getooid in rood, ontdoet er zich dus van als ging het om een kledingsstuk dat weggegooid wordt. Ze toont zich in al haar naaktheid.

Waterjuffer of libel?

Het verschil tussen waterjuffers en libellen kunt gemakkelijk uitleggen aan uw kinderen.

. Waterjuffers zijn veel slanker en zien er veel teerder uit dan libellen.
. Waterjuffers hebben twee paar vleugels van ongeveer gelijke grootte, terwijl bij libellen de achtervleugels breder zijn dan de voorvleugels.

. In rust houden libellen hun vleugels helemaal uitgespreid, terwijl waterjuffers hun vleugels samenvouwen, verticaal boven het lichaam houden of wat gespreid houden.
. De ogen van een libel zijn enorm groot en de kop lijkt bijna geheel te bestaan uit deze samengestelde ogen, die wel 30 000 facetten kunnen tellen. Bij de waterjuffer zijn de ogen kleiner en ze staan ver uit elkaar aan de zijkant van de brede kop, zodat het geheel van lichaam en kop op een klein hamertje lijkt.
. Parende libellen vormen zogenaamde tandems, terwijl parende waterjuffers hartjes vormen.
. Libellenlarven zijn plomp gebouwd en hun achterlijf eindigt in vijf staartstekels. Waterjufferlarven zijn slanker en te herkennen aan de drie bladvormige kiembladen aan het eind van het slanke achterlijf.

Eerst het beest, dan de schone

Vroeg in de morgen klauteren de 'lelijke' bruine larven van libellen en waterjuffers langs de stelen van moerasplanten omhoog. Ze zoeken een plaats een paar decimeters boven het wateroppervlak en houden daar halt. Weldra barst hun rug open en een kleurloos insect met melkachtige vleugels kruipt eruit. Het wezen strekt zich en de vleugels worden doorschijnend als glas. Enkele minuten later vliegt het dier onbeholpen weg. De lege huls blijft achter als bewijs van de wedergeboorte. Een paar dagen later zijn ze op volle kleur. Wat een verschil met het lelijke beest dat uit het water klom. Dit spektakel en nog vele meer kunt u samen met uw kinderen meemaken langs de rand van de vijver.

Voor de veiligheid

Een vijver is voor heel kleine kinderen niet alleen aantrekkelijk, maar mogelijk ook gevaarlijk. Maak er eventueel een afscherming omheen. Een omheining rond de vijver zorgt ervoor dat kinderen onder de vijf jaar er niet bij kunnen, tenzij met de hulp van een volwassene. De omheining moet een kind van minder dan vijf jaar kunnen tegenhouden en mag geen blessures veroorzaken. Het slot moet zo zijn dat het niet door een klein kind geopend kan worden. Het moet een degelijke barrière zijn en niet iets wat uitnodigt tot een klimpartij en gemakkelijk te overwinnen is. Een dichte haag van doornige struiken is ook een mogelijkheid of anders een rooster dat horizontaal op (of in) de vijver ligt. Zorg dat het rooster stabiel ligt en kies liefst voor fijne mazen, zodat een kinderbeen er niet kan doorzakken.

Kinderen die grootgebracht worden in de buurt van vijvers kennen het gevaar van water al snel. Zeker wanneer ze er onder toezicht aan gewend worden, zullen ze het nat met voorzichtigheid en respect naderen. Ongelukken zijn in dit geval onwaarschijnlijk en uw kinderen worden goed doordrongen van het gevaar van water. Maar… kinderen uit de buurt en vriendjes die komen spelen lopen veel meer risico in het water te tuimelen. Zij kennen het gevaar niet. Wees extra waakzaam wanneer er 'vreemde' kinderen in de tuin komen.

Wat u moet weten over… vijverfolie

  • De meest gebruikte en gemakkelijkste afdichtende laag is vijverfolie. De folie moet dik genoeg zijn en van hoge kwaliteit. Rubberfolie voor vijvergebruik met een dikte van 1 mm heeft de langste levensduur. Kies voor een bekend merk dat een fabrieksgarantie geeft, want de folie is écht het belangrijkste onderdeel van uw vijver. Als u de verkeerde keuze maakt, zult u daar later spijt van krijgen.

  • Houd bij het ontwerpen van uw waterpartij als het enigszins kan rekening met de bestaande standaardbreedtes van de folies. Rubberfolie EPDM is meestal verkrijgbaar in veelvouden van 3 meter en dit tot 15 meter breed. Wanneer u een folievijver wilt aanleggen, kunt u met het onderstaande rekensommetje eenvoudig de benodigde hoeveelheid rubberfolie berekenen : vijverlengte + 2 maal vijverdiepte + 1 m voor randfixatie geeft u de lengte van de folie. Vijverlengte + 2 maal de diepte + 1 m voor randfixatie geeft u de breedte van de folie.
  • Wanneer u met folie werkt, zijn rechthoekige vijvers het meest economisch. Bij ronde, ovale, niervormige en andere vormen zult u onvermijdelijk een deel van de folie verspillen. Vaak kan dat overschot gebruikt worden om bijvoorbeeld een beekloopje aan te leggen. Dat zorgt voor nog meer waterleven en waterpret.

Piepende vissen

Het volgende experiment met water, en meer bepaald met onderwaterbewoners, is heel eenvoudig. Neem een grote glazen vaas, liefst een hoge, en dompel deze volledig onder water zodat ze volledig vol loopt. Draai ze dan, nog steeds onder water, om en haal ze tot driekwart boven het wateroppervlak uit. Laat de vaas nu steunen op enkele steunpunten, bijv. enkele keien, maar zorg er voor dat de opening onderaan nog open is zodat vissen hierlangs in de vaas kunnen zwemmen. Vroeg of laat zult u merken dat nieuwsgierige vissen in de vaas zwemmen om een ander kijkje op onze wereld te hebben.

Tekst en fotografie : Guido Lurquin

Copyright Hobbytuin.be